“त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा भूकम्प ल्याउनुपर्छ”

महावीर पुनको रूपक — पुरानो सोच हल्लाउने, नयाँ प्रणाली बसाल्ने आह्वान

“त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा भूकम्प ल्याउनुपर्छ।” महावीर पुनले हालसालै दिएको यो भनाइ केवल भावनात्मक वक्तव्य होइन, एक गहिरो सन्देश हो। उनले भनेको भूकम्प भवन भत्काउने होइन, सोच, प्रणाली र संरचना हल्लाउने हो। नेपालकै सबैभन्दा पुरानो र ठूलो विश्वविद्यालय त्रिभुवन विश्वविद्यालय आज कागजमा त विशाल देखिन्छ, तर यसको आत्मा निदाएको छ। महावीर पुनको भूकम्प भन्नाले यही निद्रा तोड्ने प्रयास हो — एक यस्तो हल्ला जसले विश्वविद्यालयको पुरानो ढाँचा र राजनीतिक नियन्त्रणको बेडामा बाँधिएको सोच हल्लाओस्।

सन् १९५९ मा स्थापना भएको TU देशको शैक्षिक मेरुदण्ड बन्ने सपना बोकेर सुरु भएको थियो। तर अहिले यो ढिलासुस्ती, असक्षमता र दलगत प्रभावको जालमा अल्झिएको छ। विद्यार्थी संगठनहरू राजनीतिक दलका शाखा जस्ता बनेका छन्, शिक्षकदेखि प्रशासनिक नियुक्तिसम्ममा सिफारिसको राजनीति छ, पाठ्यक्रम दशकौँदेखि पुरानै ढाँचामा अड्किएको छ, र अनुसन्धानको नाममा ठूला बजेटहरू प्रयोगविहीन छन्। यसरी हेर्दा विश्वविद्यालयको शरीर त ठूलो छ, तर आत्मा कमजोर भइसकेको छ।

महावीर पुनको दृष्टिमा यो स्थिति सुधार्न ‘भूकम्पीय परिवर्तन’ आवश्यक छ। यो भूकम्प विनाशको होइन, सुधारको हो। उनले लामो समयदेखि शिक्षालाई पुस्तक होइन, समस्या समाधानमुखी बनाउनुपर्ने कुरा उठाउँदै आएका छन्। विश्वविद्यालयले स्थानीय समस्या, ग्रामीण उत्पादन, स्वास्थ्य, वातावरण र प्रविधिलाई पाठ्यक्रममा जोड्न सके शिक्षालाई व्यवहारसँग जोड्न सकिन्छ भन्ने उनको धारणा छ। अध्ययन र अनुसन्धान केवल कक्षाभित्र सीमित नभएर समाजको समस्यासँग जोडिनुपर्छ भन्ने उनको दृष्टिकोण व्यावहारिक छ।

तर सुधार केवल पढाइमा होइन, इमानदारीमा पनि आवश्यक छ। TU लाई सुधार गर्न पारदर्शिता र जवाफदेहिता अपरिहार्य छन्। नियुक्ति, बजेट, अनुदान र ठेक्का प्रक्रियामा पूर्ण पारदर्शिता ल्याउनुपर्ने, विद्यार्थीले शिक्षकको मूल्यांकन गर्न पाउने प्रणाली लागू गर्नुपर्ने, र राजनीतिक सिफारिस होइन, योग्यताको आधारमा नेतृत्व चयन हुनुपर्ने उनले बारम्बार जोड दिएका छन्। विश्वविद्यालय राजनीतिक दलहरूको खेल मैदान होइन, योग्यताको प्रतिस्पर्धा केन्द्र बन्नुपर्छ भन्ने उनको तर्कले व्यापक समर्थन पाएको छ।

योजनाको अन्त्यमा उनको जोड कार्यान्वयनमा हुन्छ। नेपालका धेरै योजनाहरू योजना नै बनेर मर्छन्। त्यसैले पुनको विचारमा, सुधारका लागि स्वतन्त्र कार्यदल गठन गर्नुपर्छ, जसमा शिक्षाविद्, विद्यार्थी र निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिहरू मिलेर मापनयोग्य नतिजा ल्याउने सुधार योजना तयार पारोस्। साथै, विश्वविद्यालयमा सम्पूर्ण प्रशासनिक प्रक्रिया डिजिटल बनाउनुपर्ने, नतिजा र प्रमाणपत्र अनलाइन प्रणालीबाट उपलब्ध गराउनुपर्ने र नक्कली प्रमाणपत्र रोक्न प्रविधिको प्रयोग गर्नुपर्ने उनको दृष्टिकोण व्यवहारिक र समयसापेक्ष देखिन्छ।

यी सुधारहरू लागू भए त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा केवल प्रणालीगत होइन, सांस्कृतिक परिवर्तन आउनेछ। शिक्षा व्यवहारिक र सिर्जनात्मक बन्नेछ, प्रशासनिक ढिलासुस्ती घट्नेछ, र विश्वविद्यालय–समाजबीचको सम्बन्ध बलियो बन्नेछ। यस्तो भूकम्पले केवल TU होइन, नेपालकै उच्च शिक्षा प्रणालीलाई पुनर्जीवित गर्न सक्छ।

महावीर पुनको भूकम्प भनेको भत्काउने होइन, जागरण ल्याउने हो। विश्वविद्यालयले नयाँ भवन होइन, नयाँ मानसिकता चाहिन्छ — जिज्ञासा, नवप्रवर्तन र जवाफदेहितामा आधारित मानसिकता। “TU भत्किनु पर्दैन, आफैं हल्लिनु पर्छ,” भन्ने उनको सन्देश शिक्षा प्रणालीका सबै तहका नेताहरूका लागि चेतावनी हो। नेपालको शिक्षा सुधार कानुनले मात्र होइन, इमानदारी, दृष्टि र साहसले सम्भव हुन्छ।