अनुसन्धान, नीति निर्माण र विद्यार्थीको भविष्य : मेगा कलेजको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनको बहुआयामिक महत्व

नेपालको उच्च शिक्षा प्रणाली लामो समयदेखि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नसँग संघर्ष गरिरहेको छ—के विश्वविद्यालय र कलेजहरूले केवल डिग्री उत्पादन गरिरहेका छन्, वा वास्तवमै समाज, अर्थतन्त्र र राष्ट्रको विकासमा योगदान पुर्‍याइरहेका छन् ? आजको विश्वमा शिक्षा केवल कक्षाकोठामा सीमित छैन। शिक्षा अब अनुसन्धान, प्रविधि, नीति निर्माण, बजार, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। यही परिवर्तित सन्दर्भमा मेगा कलेजले आयोजना गर्न लागेको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनलाई एउटा महत्वपूर्ण शैक्षिक तथा बौद्धिक पहलका रूपमा हेरिएको छ।

मेगा कलेजका प्राचार्य डा. घनश्यामप्रसाद साह ले सम्मेलनलाई केवल औपचारिक कार्यक्रम नभई शिक्षा, अनुसन्धान, नीति निर्माण र आर्थिक विकासलाई एकै ठाउँमा जोड्ने मञ्चका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। कानुन, कर प्रणाली, डिजिटल अर्थतन्त्र, दिगो विकास, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारजस्ता विषयलाई केन्द्रमा राखेर आयोजना गरिने सम्मेलनले नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि नयाँ सोच र नीतिगत दिशानिर्देश दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

नेपालको उच्च शिक्षाको चुनौती
नेपालमा उच्च शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको शिक्षा र व्यवहारिक जीवनबीचको दूरी हो। धेरै विद्यार्थी विश्वविद्यालयबाट डिग्री हासिल गरेपछि पनि रोजगारीको बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम देखिँदैनन्। यसको मुख्य कारण पाठ्यक्रम, अनुसन्धान र उद्योगबीच समन्वयको कमी हो।

विश्वका विकसित देशहरूमा विश्वविद्यालयहरू अनुसन्धानका केन्द्र मानिन्छन्। त्यहाँ विश्वविद्यालयहरूले सरकारलाई नीतिगत सुझाव दिन्छन्, उद्योगलाई नयाँ प्रविधि उपलब्ध गराउँछन् र समाजका समस्याको समाधान खोज्छन्। तर नेपालमा अनुसन्धानको संस्कृति अझै पर्याप्त रूपमा विकास हुन सकेको छैन। अधिकांश विद्यार्थी परीक्षा केन्द्रित अध्ययनमा सीमित छन्।

यही अवस्थामा मेगा कलेजले आयोजना गर्न लागेको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनलाई अनुसन्धान संस्कृतिको विकासतर्फको सकारात्मक कदम मान्न सकिन्छ। सम्मेलनले विद्यार्थी, शिक्षक, अनुसन्धानकर्ता र नीति निर्मातालाई एउटै मञ्चमा ल्याएर विचार आदान–प्रदान गर्ने अवसर सिर्जना गर्नेछ।

अनुसन्धान र नीति निर्माणबीचको सम्बन्ध
डा. घनश्यामप्रसाद साहले सम्मेलनबाट आएका निष्कर्षले नीति निर्माणमा सहयोग पुग्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन्। यो भनाइ केवल औपचारिक अभिव्यक्ति होइन, यसको गहिरो अर्थ छ।

कुनै पनि राष्ट्रको प्रभावकारी नीति निर्माण तथ्य, अनुसन्धान र विश्लेषणमा आधारित हुनुपर्छ। जब सरकार अनुसन्धानविहीन निर्णय गर्छ, त्यसले दीर्घकालीन समस्या निम्त्याउन सक्छ। नेपालमा कर नीति, व्यापार नीति, शिक्षा नीति तथा आर्थिक व्यवस्थापनका क्षेत्रमा बारम्बार अस्थिरता देखिनुको एउटा कारण पर्याप्त अनुसन्धानको अभाव पनि हो।

यदि विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाहरूले गहिरो अध्ययन गरेर सरकारलाई सुझाव दिन थाले भने नीति निर्माण अझ वैज्ञानिक र प्रभावकारी बन्न सक्छ। उदाहरणका लागि, नेपालको कर प्रणाली व्यवसायीमैत्री छ कि छैन, डिजिटल अर्थतन्त्रले राजस्वमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ, साना तथा मझौला उद्योगलाई कसरी प्रोत्साहन गर्ने भन्ने विषयमा अनुसन्धान अत्यन्त आवश्यक छ।

सम्मेलनमा प्रस्तुत हुने कार्यपत्रहरूले यस्ता विषयमा नयाँ दृष्टिकोण दिन सक्नेछन्। अनुसन्धानकर्ताले सरकारका कमीकमजोरी औंल्याउन सक्छन् र सुधारका उपाय सुझाउन सक्छन्। यसरी हेर्दा सम्मेलन केवल शैक्षिक बहस नभई राष्ट्रिय विकाससँग जोडिएको बौद्धिक अभियान हो।

डिजिटल अर्थतन्त्र र नेपालको आवश्यकता
विश्व अहिले तीव्र रूपमा डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको छ। बैंकिङ, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन—सबै क्षेत्रमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग बढिरहेको छ। नेपाल पनि यस परिवर्तनबाट अलग छैन।

तर डिजिटल अर्थतन्त्रसँग अवसर मात्र होइन, चुनौती पनि जोडिएका छन्। साइबर सुरक्षा, डिजिटल कर प्रणाली, अनलाइन व्यापारको नियमन, डिजिटल साक्षरता जस्ता विषयमा स्पष्ट नीति आवश्यक छ।

मेगा कलेजको सम्मेलनमा डिजिटल रूपान्तरण तथा नवप्रवर्तनलाई प्राथमिकता दिनु समयानुकूल निर्णय हो। यसले नेपालले चौथो औद्योगिक क्रान्तिको युगमा कसरी आफूलाई तयार पार्ने भन्ने विषयमा बहस अघि बढाउनेछ।

डा. साहले शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम नभई बजारसँग जोडिनुपर्ने धारणा राखेका छन्। आजको रोजगार बजारमा डिजिटल सीप, अनुसन्धान क्षमता र नवप्रवर्तनशील सोच भएका युवाको माग बढ्दो छ। त्यसैले सम्मेलनले विद्यार्थीलाई नयाँ युगका चुनौती बुझ्न मद्दत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विद्यार्थीको भविष्य र रोजगारको प्रश्न
नेपालमा हरेक वर्ष हजारौँ विद्यार्थी उच्च शिक्षा पूरा गर्छन्। तर धेरै युवाले आफ्नो अध्ययनअनुसारको रोजगार पाउन संघर्ष गरिरहेका छन्। यसले गर्दा वैदेशिक रोजगारप्रति आकर्षण बढिरहेको छ।

यस सन्दर्भमा सम्मेलनको एउटा महत्वपूर्ण उद्देश्य विद्यार्थीलाई प्रतिस्पर्धी बनाउनु पनि हो। जब विद्यार्थीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका अनुसन्धानकर्ता र विज्ञसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया गर्ने अवसर पाउँछन्, उनीहरूको दृष्टिकोण फराकिलो हुन्छ।

सम्मेलनमा उद्यमशीलता, रणनीतिक व्यवस्थापन, बजार व्यवस्थापन, वित्त तथा दिगोपनजस्ता विषयमा हुने छलफलले विद्यार्थीलाई व्यवहारिक ज्ञान प्रदान गर्नेछ। यसले उनीहरूलाई केवल जागिर खोज्ने होइन, रोजगार सिर्जना गर्ने सोचतर्फ पनि प्रेरित गर्न सक्छ।

विशेषगरी साना तथा मझौला उद्योग (SMEs) सम्बन्धी बहस नेपालका युवाका लागि अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ। नेपालमा धेरै युवा व्यवसाय सुरु गर्न चाहन्छन्, तर नीति, पूँजी र व्यवस्थापनसम्बन्धी ज्ञानको अभावले उनीहरू सफल हुन सकिरहेका छैनन्। सम्मेलनले यस्ता विषयमा मार्गदर्शन दिन सक्छ।

सार्क राष्ट्रबीच ज्ञान आदान–प्रदान
सम्मेलनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सार्क राष्ट्रका अनुसन्धानकर्ता तथा प्राध्यापकहरूको सहभागिता हो। दक्षिण एशियाका देशहरूले धेरै समान चुनौती सामना गरिरहेका छन्—गरिबी, बेरोजगारी, आर्थिक असमानता, शिक्षा सुधार, प्रविधि विकास आदि।

जब विभिन्न देशका विज्ञ एउटै मञ्चमा भेला हुन्छन्, अनुभव र समाधानको आदान–प्रदान सम्भव हुन्छ। भारत, नेपाल लगायतका देशका विश्वविद्यालयले अनुसन्धानमा गरेका अभ्यास नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।

यसले क्षेत्रीय सहकार्यलाई पनि मजबुत बनाउनेछ। शिक्षा र अनुसन्धान कुनै एक देशको सीमामा बाँधिने विषय होइन। आजको विश्वमा ज्ञानको अन्तर्राष्ट्रिय आदान–प्रदान नै विकासको प्रमुख आधार बनेको छ।

दिगो विकास र हरित अर्थतन्त्र
सम्मेलनमा दिगो विकास र हरित अर्थतन्त्रलाई पनि प्राथमिकता दिइएको छ। यो अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो, किनभने विश्व अहिले जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकटसँग जुधिरहेको छ।

नेपालजस्तो हिमाली देश जलवायु परिवर्तनबाट अत्यधिक प्रभावित छ। बाढी, पहिरो, हिमनदी पग्लिने समस्या, कृषि उत्पादनमा गिरावट जस्ता चुनौती बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा आर्थिक विकासलाई वातावरणीय जिम्मेवारीसँग जोड्न आवश्यक छ।

हरित अर्थतन्त्रको अवधारणाले वातावरण संरक्षण गर्दै आर्थिक विकास गर्ने लक्ष्य राख्छ। सम्मेलनमा हुने छलफलले नेपालले दिगो आर्थिक नीति कसरी अपनाउने भन्ने विषयमा महत्वपूर्ण दृष्टिकोण दिन सक्छ।

निजी शैक्षिक संस्थाको बदलिँदो भूमिका
नेपालमा निजी कलेजहरूलाई प्रायः केवल व्यवसायिक संस्थाका रूपमा हेर्ने गरिन्छ। तर पछिल्लो समय केही निजी शैक्षिक संस्थाले अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र शैक्षिक गुणस्तर सुधारतर्फ ध्यान दिन थालेका छन्।

मेगा कलेजको पहलले निजी क्षेत्रले पनि अनुसन्धान र बौद्धिक बहसलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ भन्ने सन्देश दिएको छ। कलेजले आफ्नै स्रोतबाट सम्मेलन आयोजना गर्नु, अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानकर्ता बोलाउनु र विद्यार्थीलाई अनुसन्धानतर्फ प्रेरित गर्नु सकारात्मक पक्ष हो।

यसले अन्य शैक्षिक संस्थालाई पनि अनुसन्धानमूलक गतिविधि बढाउन प्रेरित गर्न सक्छ। यदि नेपालका विश्वविद्यालय र कलेजहरूले नियमित रूपमा यस्ता सम्मेलन आयोजना गर्न थाले भने शैक्षिक वातावरणमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ।

अनुसन्धान संस्कृतिको विकास किन आवश्यक छ ?
कुनै पनि राष्ट्रको बौद्धिक शक्ति अनुसन्धानबाट मापन गरिन्छ। अनुसन्धानले नयाँ ज्ञान उत्पादन गर्छ, समस्याको समाधान खोज्छ र समाजलाई अगाडि बढाउँछ।

नेपालमा अनुसन्धानका लागि बजेट, पूर्वाधार र प्रोत्साहनको कमी छ। धेरै अनुसन्धान केवल डिग्री प्राप्तिका लागि गरिन्छ, व्यवहारिक उपयोगका लागि होइन।

यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूले अनुसन्धान संस्कृतिको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। विद्यार्थीले आफ्नो अनुसन्धान प्रस्तुत गर्ने अवसर पाउँछन्, विशेषज्ञको सुझाव प्राप्त गर्छन् र नयाँ विषयमा सोच्न प्रेरित हुन्छन्।

सम्मेलनले विश्वविद्यालयलाई केवल परीक्षा सञ्चालन गर्ने संस्था होइन, ज्ञान उत्पादन गर्ने केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

अर्थतन्त्र र व्यापारमा सम्भावित प्रभाव
सम्मेलनमा व्यापार, वित्त, कर प्रणाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय अर्थनीतिसम्बन्धी विषयमा हुने बहसले नेपालको अर्थतन्त्रलाई पनि अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्न सक्छ।

नेपाल अहिले आर्थिक चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। उत्पादन कमजोर छ, आयात निर्भरता बढ्दो छ र युवाको ठूलो संख्या विदेश पलायन भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र प्रतिस्पर्धात्मक अर्थतन्त्रबारे गम्भीर छलफल आवश्यक छ।

सम्मेलनले नेपालले विश्वव्यापी व्यापारिक प्रतिस्पर्धामा कसरी आफूलाई स्थापित गर्ने भन्ने विषयमा सोच्न प्रेरित गर्न सक्छ। विशेषगरी डिजिटल व्यापार, हरित व्यवसाय र अन्तर्राष्ट्रिय बजार व्यवस्थापनजस्ता विषय भविष्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्।

निष्कर्ष
मेगा कलेजले आयोजना गर्न लागेको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनलाई केवल औपचारिक शैक्षिक कार्यक्रमका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो सम्मेलन शिक्षा, अनुसन्धान, नीति निर्माण, अर्थतन्त्र र विद्यार्थीको भविष्यलाई जोड्ने एउटा बहुआयामिक प्रयास हो।

प्राचार्य डा. घनश्यामप्रसाद साह ले उठाएको “शिक्षालाई बजार र अनुसन्धानसँग जोड्नुपर्छ” भन्ने अवधारणा आजको नेपालको आवश्यकता हो।

यदि सम्मेलनबाट आएका विचार, अनुसन्धान र निष्कर्षलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने यसले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई अनुसन्धानमुखी बनाउन, सरकारलाई प्रभावकारी नीति निर्माणमा सहयोग गर्न तथा विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रतिस्पर्धाका लागि तयार पार्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

आजको युगमा राष्ट्रको विकास केवल प्राकृतिक स्रोतले होइन, ज्ञान, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनले निर्धारण गर्छ। त्यसैले यस्ता सम्मेलनहरू नेपाललाई ज्ञान–आधारित समाजतर्फ अघि बढाउने महत्वपूर्ण कदमका रूपमा स्थापित हुन सक्छन्।